Prohibicja, narkotyki i biurokracja
: 22 paź 2012, o 01:55
Prohibicja, narkotyki i biurokracja – czy dotychczasowa polityka poniosła porażkę?
Problem narkotyków od dziesięcioleci pozostaje jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów społecznych i politycznych. Kolejne państwa przeznaczają ogromne środki na zwalczanie produkcji, przemytu i sprzedaży zakazanych substancji, zaostrzają przepisy oraz zwiększają uprawnienia służb. Mimo tego nielegalny rynek nie zniknął.
Można wręcz postawić pytanie, czy wieloletnia polityka prohibicji rzeczywiście realizuje swój podstawowy cel. Dostęp do substancji psychoaktywnych nadal istnieje, zorganizowane grupy przestępcze zarabiają na ich sprzedaży, a państwa ponoszą wysokie koszty funkcjonowania aparatu represji.
Zwolennicy zmiany obecnego modelu wskazują więc, że zamiast prowadzić niekończącą się „wojnę z narkotykami”, należałoby większą uwagę poświęcić edukacji, profilaktyce, leczeniu uzależnień i ograniczaniu szkód.
Zakaz nie zlikwidował czarnego rynku
Surowe kary za produkcję i handel narkotykami nie sprawiły, że substancje te zniknęły z europejskich miast. Nielegalny rynek funkcjonuje pomimo policyjnych operacji, kontroli granicznych i kolejnych zmian prawa.
Ekonomia czarnego rynku jest stosunkowo prosta. Im większe ryzyko związane z przemytem i dystrybucją danego produktu, tym większej marży oczekują osoby uczestniczące w tym procederze. Wysoka cena nie musi więc wynikać z kosztów samej produkcji. Znaczną jej część można traktować jako swoistą premię za ryzyko wynikające z nielegalnego charakteru działalności.
W konsekwencji prohibicja tworzy rynek, na którym nie obowiązują zwykłe mechanizmy kontroli jakości, ochrony konsumenta czy odpowiedzialności producenta. Towar znajduje się poza oficjalnym obrotem, a jego skład i pochodzenie mogą być dla użytkownika niewiadomą.
Jednocześnie państwo ponosi koszty ścigania przestępczości narkotykowej, funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i więziennictwa, a następnie również leczenia zdrowotnych i społecznych konsekwencji uzależnień.
Państwo pomiędzy represją a redukcją szkód
Współczesna polityka narkotykowa zawiera pewną sprzeczność. Z jednej strony państwo penalizuje posiadanie, produkcję lub handel określonymi substancjami, a z drugiej prowadzi programy mające ograniczać konsekwencje ich używania.
Przykładem są programy wymiany igieł i strzykawek, terapia substytucyjna czy inne działania zaliczane do szeroko rozumianej redukcji szkód.
Takie rozwiązania wynikają z założenia, że skoro nie udało się całkowicie wyeliminować używania narkotyków, należy przynajmniej ograniczać związane z nim zagrożenia: zakażenia, przedawkowania, marginalizację społeczną czy rozwój przestępczości.
Pojawia się jednak pytanie, czy represja karna i redukcja szkód powinny funkcjonować równolegle w obecnym kształcie, czy też polityka narkotykowa wymaga bardziej fundamentalnej przebudowy.
Narkotyki towarzyszą człowiekowi od tysięcy lat
Substancje wpływające na świadomość nie są wynalazkiem współczesności. Ludzie wykorzystywali je w różnych kulturach jako używki, lekarstwa, środki rytualne czy element praktyk religijnych.
Jednocześnie społeczeństwa bardzo różnie traktują poszczególne substancje psychoaktywne.
Alkohol i nikotyna pozostają legalne w większości państw, podobnie jak kofeina oraz liczne substancje oddziałujące na układ nerwowy wykorzystywane w medycynie. Inne środki podlegają daleko idącym ograniczeniom lub całkowitemu zakazowi.
Nie oznacza to oczywiście, że wszystkie substancje są równie niebezpieczne. Poszczególne środki znacząco różnią się potencjałem uzależniającym, toksycznością oraz konsekwencjami zdrowotnymi. Problem polega raczej na tym, czy klasyfikacja prawna zawsze odpowiada rzeczywistemu poziomowi ryzyka.
Efekt zakazanego owocu
Zakaz może również wpływać na sposób postrzegania produktu. To, co niedostępne i zabronione, dla części osób staje się bardziej atrakcyjne właśnie ze względu na swoją niedostępność.
Nie oznacza to automatycznie, że zniesienie zakazu doprowadziłoby do zmniejszenia konsumpcji. Zależność pomiędzy prawem, dostępnością i używaniem substancji jest znacznie bardziej skomplikowana.
Warto jednak zastanowić się, czy strach przed sankcją karną jest najlepszym narzędziem profilaktycznym.
Alternatywą jest rzetelna informacja. Człowiek podejmujący decyzję powinien wiedzieć, jakie konsekwencje zdrowotne może wywołać określona substancja, jakie jest ryzyko uzależnienia, z czym wiąże się jej łączenie z innymi środkami i kiedy szczególnie wzrasta ryzyko zatrucia lub przedawkowania.
Edukacja nie musi oznaczać akceptacji narkotyków. Jej zadaniem może być przede wszystkim ograniczenie szkód poprzez przekazywanie wiedzy o rzeczywistym ryzyku.
Czarny rynek oznacza brak kontroli jakości
Jednym z najpoważniejszych skutków prohibicji jest oddanie produkcji i dystrybucji zakazanych substancji podmiotom działającym poza prawem.
Na legalnym rynku producent odpowiada za skład swojego produktu. Funkcjonują normy jakości, kontrole, obowiązek podawania informacji i możliwość wycofania wadliwej partii.
Na rynku nielegalnym takie mechanizmy praktycznie nie istnieją.
Kupujący często nie może mieć pewności, jaka substancja rzeczywiście znajduje się w produkcie, w jakim stężeniu występuje ani jakimi dodatkami została zanieczyszczona. W efekcie część szkód przypisywanych samym narkotykom może być dodatkowo zwiększana przez warunki funkcjonowania niekontrolowanego rynku.
Dlatego w debacie nad polityką narkotykową należy rozdzielić dwie kwestie: ryzyko wynikające z działania konkretnej substancji oraz dodatkowe zagrożenia będące konsekwencją jej nielegalnej produkcji i dystrybucji.
Wielki biznes funkcjonujący poza oficjalną gospodarką
Światowy handel narkotykami generuje ogromne przychody. Pieniądze te nie trafiają jednak do legalnych przedsiębiorstw działających według regulacji gospodarczych, lecz w znacznej części zasilają podziemie.
Zakaz stworzył niezwykle dochodowy rynek dla organizacji przestępczych.
Im bardziej pożądany produkt i większe ryzyko związane z jego transportem, tym wyższa może być jego cena końcowa. Właśnie dlatego nielegalne substancje mogą zapewniać bardzo wysokie marże.
Krytycy prohibicji wskazują, że państwa próbują walczyć z ekonomicznym mechanizmem, który częściowo same stworzyły. Popyt istnieje niezależnie od zakazu, natomiast podaż przejmują podmioty gotowe złamać prawo.
Alkohol pokazuje złożoność problemu
Debata o narkotykach staje się jeszcze bardziej skomplikowana, gdy porównuje się zakazane środki z legalnymi używkami.
Alkohol przez dziesięciolecia stanowił istotne źródło wpływów podatkowych dla państw, mimo że jego nadużywanie może prowadzić do uzależnienia, chorób, przemocy, wypadków oraz wielu problemów społecznych.
Nie zdecydowano się jednak na jego powszechną delegalizację. Zamiast tego funkcjonuje model regulowanego rynku: określa się minimalny wiek kupującego, miejsca sprzedaży, zasady reklamy, podatki i wymagania dotyczące producentów.
Doświadczenia historyczne z prohibicją alkoholu pokazują również, że całkowity zakaz produktu, na który istnieje duży popyt, może prowadzić do rozwoju nielegalnej produkcji i przestępczości.
To właśnie dlatego zwolennicy reformy prawa narkotykowego pytają, czy przynajmniej część obecnie zakazanych substancji nie powinna podlegać regulacji zamiast całkowitemu zakazowi.
Konopie jako szczególny przypadek prohibicji
Osobne miejsce w tej debacie zajmują konopie. Roślina ta przez stulecia była wykorzystywana gospodarczo do produkcji włókien, lin, papieru, oleju, żywności i pasz.
W XX wieku regulacje dotyczące konopi zostały jednak silnie powiązane z polityką narkotykową dotyczącą marihuany.
Doprowadziło to do sytuacji, w której ograniczenia obejmowały nie tylko odmiany wykorzystywane ze względu na zawartość kannabinoidów, lecz wpływały również na przemysłowe wykorzystanie konopi.
Z czasem podejście zaczęło się zmieniać. Rozwój odmian przemysłowych o niskiej zawartości THC umożliwił powrót tej rośliny do rolnictwa i przemysłu w wielu krajach.
Jednocześnie coraz większego znaczenia nabrały badania nad medycznym zastosowaniem kannabinoidów. Współczesna dyskusja o konopiach obejmuje więc już nie tylko problem rekreacyjnego używania marihuany, lecz także medycynę, rolnictwo, przemysł i gospodarkę.
Czy prawo karne może zlikwidować popyt?
Najważniejszym pytaniem pozostaje skuteczność samego zakazu.
Jeżeli istnieje popyt na określony produkt, samo wpisanie go na listę substancji zabronionych nie powoduje automatycznego zniknięcia zainteresowania. Zmienia przede wszystkim sposób jego produkcji i dystrybucji.
Legalny przedsiębiorca zostaje zastąpiony przez nielegalnego dostawcę, oficjalny sklep przez czarny rynek, a kontrola jakości przez zaufanie do anonimowego sprzedawcy.
Jednocześnie pojawiają się dodatkowe koszty związane z policją, sądami, więziennictwem oraz zwalczaniem zorganizowanej przestępczości.
Dlatego ocena polityki narkotykowej nie powinna ograniczać się do pytania, czy narkotyki są szkodliwe. Należy również zapytać, czy konkretna metoda ograniczania ich używania przynosi więcej korzyści niż szkód.
Legalizacja, dekryminalizacja czy dalsza prohibicja?
Dyskusja o zmianie prawa nie sprowadza się wyłącznie do wyboru pomiędzy całkowitym zakazem a pełną legalizacją.
Istnieje wiele modeli pośrednich.
Dekryminalizacja może oznaczać rezygnację z odpowiedzialności karnej użytkownika przy zachowaniu zakazu sprzedaży.
Legalizacja może natomiast wiązać się z bardzo ścisłą kontrolą produkcji, ograniczeniem wieku kupujących, licencjonowaniem punktów sprzedaży, kontrolą jakości i opodatkowaniem.
Możliwe są również rozwiązania odmienne dla poszczególnych substancji w zależności od ich ryzyka.
Każdy z tych modeli niesie własne korzyści i zagrożenia, dlatego skutków reform nie należy przedstawiać jako automatycznych ani gwarantowanych.
Zamiast wojny – wiedza i ograniczanie szkód?
Po wielu dekadach prowadzenia restrykcyjnej polityki narkotykowej warto przede wszystkim analizować jej rzeczywiste rezultaty.
Narkotyki nie zniknęły. Nadal istnieje popyt, produkcja i międzynarodowy handel. Jednocześnie funkcjonuje ogromny czarny rynek, a państwa każdego roku przeznaczają znaczne środki na jego zwalczanie.
Nie oznacza to, że substancje psychoaktywne są nieszkodliwe. Niektóre mogą prowadzić do poważnych uzależnień, chorób, zatruć i śmierci. Właśnie dlatego polityka narkotykowa wymaga podejścia opartego na wiedzy o rzeczywistym ryzyku, a nie wyłącznie na podziale produktów na legalne i zakazane.
Spór dotyczy więc przede wszystkim metod.
Czy skuteczniejsza jest kara i represja, czy edukacja, leczenie oraz redukcja szkód? Czy czarny rynek powinien pozostawać w rękach organizacji przestępczych, czy część substancji można objąć kontrolowanym systemem regulacji? Gdzie powinna przebiegać granica pomiędzy ochroną zdrowia publicznego a odpowiedzialnością jednostki za własne decyzje?
Po dziesięcioleciach prohibicji są to pytania, których nie powinno się rozstrzygać wyłącznie za pomocą ideologii. Odpowiedzi powinny opierać się przede wszystkim na danych dotyczących zdrowia publicznego, przestępczości, uzależnień i rzeczywistych efektów poszczególnych modeli polityki narkotykowej.
Problem narkotyków od dziesięcioleci pozostaje jednym z najbardziej kontrowersyjnych tematów społecznych i politycznych. Kolejne państwa przeznaczają ogromne środki na zwalczanie produkcji, przemytu i sprzedaży zakazanych substancji, zaostrzają przepisy oraz zwiększają uprawnienia służb. Mimo tego nielegalny rynek nie zniknął.
Można wręcz postawić pytanie, czy wieloletnia polityka prohibicji rzeczywiście realizuje swój podstawowy cel. Dostęp do substancji psychoaktywnych nadal istnieje, zorganizowane grupy przestępcze zarabiają na ich sprzedaży, a państwa ponoszą wysokie koszty funkcjonowania aparatu represji.
Zwolennicy zmiany obecnego modelu wskazują więc, że zamiast prowadzić niekończącą się „wojnę z narkotykami”, należałoby większą uwagę poświęcić edukacji, profilaktyce, leczeniu uzależnień i ograniczaniu szkód.
Zakaz nie zlikwidował czarnego rynku
Surowe kary za produkcję i handel narkotykami nie sprawiły, że substancje te zniknęły z europejskich miast. Nielegalny rynek funkcjonuje pomimo policyjnych operacji, kontroli granicznych i kolejnych zmian prawa.
Ekonomia czarnego rynku jest stosunkowo prosta. Im większe ryzyko związane z przemytem i dystrybucją danego produktu, tym większej marży oczekują osoby uczestniczące w tym procederze. Wysoka cena nie musi więc wynikać z kosztów samej produkcji. Znaczną jej część można traktować jako swoistą premię za ryzyko wynikające z nielegalnego charakteru działalności.
W konsekwencji prohibicja tworzy rynek, na którym nie obowiązują zwykłe mechanizmy kontroli jakości, ochrony konsumenta czy odpowiedzialności producenta. Towar znajduje się poza oficjalnym obrotem, a jego skład i pochodzenie mogą być dla użytkownika niewiadomą.
Jednocześnie państwo ponosi koszty ścigania przestępczości narkotykowej, funkcjonowania wymiaru sprawiedliwości i więziennictwa, a następnie również leczenia zdrowotnych i społecznych konsekwencji uzależnień.
Państwo pomiędzy represją a redukcją szkód
Współczesna polityka narkotykowa zawiera pewną sprzeczność. Z jednej strony państwo penalizuje posiadanie, produkcję lub handel określonymi substancjami, a z drugiej prowadzi programy mające ograniczać konsekwencje ich używania.
Przykładem są programy wymiany igieł i strzykawek, terapia substytucyjna czy inne działania zaliczane do szeroko rozumianej redukcji szkód.
Takie rozwiązania wynikają z założenia, że skoro nie udało się całkowicie wyeliminować używania narkotyków, należy przynajmniej ograniczać związane z nim zagrożenia: zakażenia, przedawkowania, marginalizację społeczną czy rozwój przestępczości.
Pojawia się jednak pytanie, czy represja karna i redukcja szkód powinny funkcjonować równolegle w obecnym kształcie, czy też polityka narkotykowa wymaga bardziej fundamentalnej przebudowy.
Narkotyki towarzyszą człowiekowi od tysięcy lat
Substancje wpływające na świadomość nie są wynalazkiem współczesności. Ludzie wykorzystywali je w różnych kulturach jako używki, lekarstwa, środki rytualne czy element praktyk religijnych.
Jednocześnie społeczeństwa bardzo różnie traktują poszczególne substancje psychoaktywne.
Alkohol i nikotyna pozostają legalne w większości państw, podobnie jak kofeina oraz liczne substancje oddziałujące na układ nerwowy wykorzystywane w medycynie. Inne środki podlegają daleko idącym ograniczeniom lub całkowitemu zakazowi.
Nie oznacza to oczywiście, że wszystkie substancje są równie niebezpieczne. Poszczególne środki znacząco różnią się potencjałem uzależniającym, toksycznością oraz konsekwencjami zdrowotnymi. Problem polega raczej na tym, czy klasyfikacja prawna zawsze odpowiada rzeczywistemu poziomowi ryzyka.
Efekt zakazanego owocu
Zakaz może również wpływać na sposób postrzegania produktu. To, co niedostępne i zabronione, dla części osób staje się bardziej atrakcyjne właśnie ze względu na swoją niedostępność.
Nie oznacza to automatycznie, że zniesienie zakazu doprowadziłoby do zmniejszenia konsumpcji. Zależność pomiędzy prawem, dostępnością i używaniem substancji jest znacznie bardziej skomplikowana.
Warto jednak zastanowić się, czy strach przed sankcją karną jest najlepszym narzędziem profilaktycznym.
Alternatywą jest rzetelna informacja. Człowiek podejmujący decyzję powinien wiedzieć, jakie konsekwencje zdrowotne może wywołać określona substancja, jakie jest ryzyko uzależnienia, z czym wiąże się jej łączenie z innymi środkami i kiedy szczególnie wzrasta ryzyko zatrucia lub przedawkowania.
Edukacja nie musi oznaczać akceptacji narkotyków. Jej zadaniem może być przede wszystkim ograniczenie szkód poprzez przekazywanie wiedzy o rzeczywistym ryzyku.
Czarny rynek oznacza brak kontroli jakości
Jednym z najpoważniejszych skutków prohibicji jest oddanie produkcji i dystrybucji zakazanych substancji podmiotom działającym poza prawem.
Na legalnym rynku producent odpowiada za skład swojego produktu. Funkcjonują normy jakości, kontrole, obowiązek podawania informacji i możliwość wycofania wadliwej partii.
Na rynku nielegalnym takie mechanizmy praktycznie nie istnieją.
Kupujący często nie może mieć pewności, jaka substancja rzeczywiście znajduje się w produkcie, w jakim stężeniu występuje ani jakimi dodatkami została zanieczyszczona. W efekcie część szkód przypisywanych samym narkotykom może być dodatkowo zwiększana przez warunki funkcjonowania niekontrolowanego rynku.
Dlatego w debacie nad polityką narkotykową należy rozdzielić dwie kwestie: ryzyko wynikające z działania konkretnej substancji oraz dodatkowe zagrożenia będące konsekwencją jej nielegalnej produkcji i dystrybucji.
Wielki biznes funkcjonujący poza oficjalną gospodarką
Światowy handel narkotykami generuje ogromne przychody. Pieniądze te nie trafiają jednak do legalnych przedsiębiorstw działających według regulacji gospodarczych, lecz w znacznej części zasilają podziemie.
Zakaz stworzył niezwykle dochodowy rynek dla organizacji przestępczych.
Im bardziej pożądany produkt i większe ryzyko związane z jego transportem, tym wyższa może być jego cena końcowa. Właśnie dlatego nielegalne substancje mogą zapewniać bardzo wysokie marże.
Krytycy prohibicji wskazują, że państwa próbują walczyć z ekonomicznym mechanizmem, który częściowo same stworzyły. Popyt istnieje niezależnie od zakazu, natomiast podaż przejmują podmioty gotowe złamać prawo.
Alkohol pokazuje złożoność problemu
Debata o narkotykach staje się jeszcze bardziej skomplikowana, gdy porównuje się zakazane środki z legalnymi używkami.
Alkohol przez dziesięciolecia stanowił istotne źródło wpływów podatkowych dla państw, mimo że jego nadużywanie może prowadzić do uzależnienia, chorób, przemocy, wypadków oraz wielu problemów społecznych.
Nie zdecydowano się jednak na jego powszechną delegalizację. Zamiast tego funkcjonuje model regulowanego rynku: określa się minimalny wiek kupującego, miejsca sprzedaży, zasady reklamy, podatki i wymagania dotyczące producentów.
Doświadczenia historyczne z prohibicją alkoholu pokazują również, że całkowity zakaz produktu, na który istnieje duży popyt, może prowadzić do rozwoju nielegalnej produkcji i przestępczości.
To właśnie dlatego zwolennicy reformy prawa narkotykowego pytają, czy przynajmniej część obecnie zakazanych substancji nie powinna podlegać regulacji zamiast całkowitemu zakazowi.
Konopie jako szczególny przypadek prohibicji
Osobne miejsce w tej debacie zajmują konopie. Roślina ta przez stulecia była wykorzystywana gospodarczo do produkcji włókien, lin, papieru, oleju, żywności i pasz.
W XX wieku regulacje dotyczące konopi zostały jednak silnie powiązane z polityką narkotykową dotyczącą marihuany.
Doprowadziło to do sytuacji, w której ograniczenia obejmowały nie tylko odmiany wykorzystywane ze względu na zawartość kannabinoidów, lecz wpływały również na przemysłowe wykorzystanie konopi.
Z czasem podejście zaczęło się zmieniać. Rozwój odmian przemysłowych o niskiej zawartości THC umożliwił powrót tej rośliny do rolnictwa i przemysłu w wielu krajach.
Jednocześnie coraz większego znaczenia nabrały badania nad medycznym zastosowaniem kannabinoidów. Współczesna dyskusja o konopiach obejmuje więc już nie tylko problem rekreacyjnego używania marihuany, lecz także medycynę, rolnictwo, przemysł i gospodarkę.
Czy prawo karne może zlikwidować popyt?
Najważniejszym pytaniem pozostaje skuteczność samego zakazu.
Jeżeli istnieje popyt na określony produkt, samo wpisanie go na listę substancji zabronionych nie powoduje automatycznego zniknięcia zainteresowania. Zmienia przede wszystkim sposób jego produkcji i dystrybucji.
Legalny przedsiębiorca zostaje zastąpiony przez nielegalnego dostawcę, oficjalny sklep przez czarny rynek, a kontrola jakości przez zaufanie do anonimowego sprzedawcy.
Jednocześnie pojawiają się dodatkowe koszty związane z policją, sądami, więziennictwem oraz zwalczaniem zorganizowanej przestępczości.
Dlatego ocena polityki narkotykowej nie powinna ograniczać się do pytania, czy narkotyki są szkodliwe. Należy również zapytać, czy konkretna metoda ograniczania ich używania przynosi więcej korzyści niż szkód.
Legalizacja, dekryminalizacja czy dalsza prohibicja?
Dyskusja o zmianie prawa nie sprowadza się wyłącznie do wyboru pomiędzy całkowitym zakazem a pełną legalizacją.
Istnieje wiele modeli pośrednich.
Dekryminalizacja może oznaczać rezygnację z odpowiedzialności karnej użytkownika przy zachowaniu zakazu sprzedaży.
Legalizacja może natomiast wiązać się z bardzo ścisłą kontrolą produkcji, ograniczeniem wieku kupujących, licencjonowaniem punktów sprzedaży, kontrolą jakości i opodatkowaniem.
Możliwe są również rozwiązania odmienne dla poszczególnych substancji w zależności od ich ryzyka.
Każdy z tych modeli niesie własne korzyści i zagrożenia, dlatego skutków reform nie należy przedstawiać jako automatycznych ani gwarantowanych.
Zamiast wojny – wiedza i ograniczanie szkód?
Po wielu dekadach prowadzenia restrykcyjnej polityki narkotykowej warto przede wszystkim analizować jej rzeczywiste rezultaty.
Narkotyki nie zniknęły. Nadal istnieje popyt, produkcja i międzynarodowy handel. Jednocześnie funkcjonuje ogromny czarny rynek, a państwa każdego roku przeznaczają znaczne środki na jego zwalczanie.
Nie oznacza to, że substancje psychoaktywne są nieszkodliwe. Niektóre mogą prowadzić do poważnych uzależnień, chorób, zatruć i śmierci. Właśnie dlatego polityka narkotykowa wymaga podejścia opartego na wiedzy o rzeczywistym ryzyku, a nie wyłącznie na podziale produktów na legalne i zakazane.
Spór dotyczy więc przede wszystkim metod.
Czy skuteczniejsza jest kara i represja, czy edukacja, leczenie oraz redukcja szkód? Czy czarny rynek powinien pozostawać w rękach organizacji przestępczych, czy część substancji można objąć kontrolowanym systemem regulacji? Gdzie powinna przebiegać granica pomiędzy ochroną zdrowia publicznego a odpowiedzialnością jednostki za własne decyzje?
Po dziesięcioleciach prohibicji są to pytania, których nie powinno się rozstrzygać wyłącznie za pomocą ideologii. Odpowiedzi powinny opierać się przede wszystkim na danych dotyczących zdrowia publicznego, przestępczości, uzależnień i rzeczywistych efektów poszczególnych modeli polityki narkotykowej.